Oorlogsgeschiedenis in de Achterhoek voorouders in de Tweede Wereldoorlog

Hendrik Jan Jansen

Gepassioneerd genealoog en archiefonderzoeker

Achterhoek familiegeschiedenis · 2026-02-15 · 5 min leestijd

De Achterhoek staat bekend om zijn glooiende heuvels, oude boerderijen en stille dorpjes. Maar achter die rustige façade ging tijdens de Tweede Wereldoorlog een hoopvol en soms aangrijpend verhaal schuil. In deze regio werden duizenden onderduikers verborgen, ver weg van de bezetter. Het was een plek waar voorouders, buren en families samenkwamen om mensen in nood te helpen. In dit artikel lees je over de oorlogsgeschiedenis van de Achterhoek, de verhalen van je voorouders en waarom deze streek zo speciaal was in de Tweede Wereldoorlog.

Waarom de Achterhoek ideaal was voor onderduikers

De Achterhoek leek wel gemaakt voor het verbergen van mensen. Het landschap bestond uit veel boerenerven, kleine dorpjes en bossen. De wegen waren overzichtelijk, maar er waren genoeg afgelegen plekken om te verdwijnen. In vergelijking met de grote steden was hier meer ruimte en meer anonimiteit. Veel voorouders in de Achterhoek hadden een boerderij. Deze boerderijen boden schuilplaatsen in schuren, op zolders of in speciale holle ruimtes. Omdat de bevolking hecht was en elkaar vertrouwde, was de kans op verraad kleiner dan in de stad. Mensen hielden elkaar de rug toe en hielpen elkaar waar ze konden.

Verhalen van voorouders: Onderduikers en verzetsmensen

De geschiedenis van de Achterhoek in de Tweede Wereldoorlog wordt verteld door de ogen van de mensen die er leefden. Er zijn veel verhalen bekend van kinderen die terugblikken op die spannende tijd. Een bekend verhaal is dat van Joop Levy. Hij was pas zes jaar oud toen hij moest onderduiken. Hij schuilde tweeëneenhalf jaar lang op een hooizolder bij de familie Ebbers in Lintelo. Zijn vader en moeder zaten daar ook. Na de oorlog wilde de boer geen geld voor de hulp. Hij vond het gewoon normaal dat hij hielp. Een ander verhaal komt uit Lichtenvoorde. Daar woonde Mia Lelivelt. Zij was pas vijftien jaar toen haar vader haar vroeg om te helpen in het verzet. Hun huis werd een doorgangsadres voor jongens die wilden ontkomen aan de Arbeitseinsatz (dwangarbeid in Duitsland). Ook Britse piloten en gevluchte krijgsgevangenen kwamen daar even schuilen totdat ze een definitieve plek kregen. Helaas werd Mia’s vader verraden en moest hij zijn verzetsdaden met de dood bekopen. In Aalten woonde Jennie Kempink op Markt 12. Tijdens de oorlog zaten er onderduikers op zolder. Tegelijkertijd zat de Duitse Ortskommandantur (de lokale Duitse leiding) in de voorkamer van het huis. De moeder van Jennie probeerde de Duitse commandant te vriend te houden, terwijl er boven hun hoofden mensen werden verborgen. Dit toont de moed van de Achterhoekse bevolking.

Aalten: Het dorp met de meeste onderduikers

Een speciale plek in de Achterhoek is Aalten. Uit onderzoek en oude krantenartikelen (zoals van Dagblad Trouw in 1945) blijkt dat Aalten misschien wel het record heeft gehouden voor de meeste onderduikers per inwoner in Nederland. In Aalten waren ongeveer 2.500 onderduikers verborgen in een dorp met slechts 11.000 inwoners. Dat betekent dat bijna één op de vijf inwoners een onderduiker was of zelf ondergedoken zat. De reden hiervoor was een combinatie van kerkelijke betrokkenheid, een hechte gemeenschap en de landelijke ligging. Dominees riepen in de kerk op om mensen te helpen, en de bevolking luisterde. De lokale bevolking had een sterk netwerk. Er was een actieve verzetsgroep, onder andere geleid door Ome Jan Wikkerink en tante Riek (Heleen Kuipers-Rietberg). Zij zaten achter de Landelijke Onderduikorganisatie (LO). Deze organisatie zorgde ervoor dat onderduikers veilig waren en soms de grens over konden.

De rol van het verzet en de Landelijke Onderduikorganisatie

Het verzet in de Achterhoek was goed georganiseerd. Mensen zoals tante Riek uit Winterswijk zochten actief naar schuilplaatsen. Ze werkte samen met dominee Slomp en Ome Jan Wikkerink. Samen zorgden ze voor een netwerk dat door heel Nederland liep. In de Achterhoek werden onderduikers verstopt in:

Schuren en stallen.
Op zolders met geheime deuren.
In speciale kasten of kamers achter muren.
In het bos of op afgelegen weilanden.

Ondanks dat het gevaarlijk was, zijn er in de Achterhoek relatief weinig onderduikers ontdekt. De solidariteit was groot. Als iemand werd gepakt, bleef de rest doorgaan. Dit moedige gedrag heeft veel levens gered.

Een monument voor gastvrijheid

Na de oorlog bleef de waardering niet uit. In 1947 schonken oud-onderduikers een monument aan de bevolking van Aalten. Dit monument staat in de Stationsstraat, tegenover het treinstation. Het is een symbool voor de gastvrijheid en de moed van de Achterhoekers. Het verhaal gaat dat de koningin na de oorlog een verzoek kreeg om Aalten te bezoeken, omdat de inwoners zo’n belangrijke rol hadden gespeeld. De bevolking had zelfs roggebrood en andere voedselpakketten gestuurd naar andere delen van Nederland die honger leden. De postkantoorbeambte werd in die tijd wel de "roggebrood-directeur" genoemd.

Hoe vind je de sporen van je voorouders?

Ben jij op zoek naar de geschiedenis van je eigen voorouders in de Achterhoek? Er zijn verschillende manieren om dit te onderzoeken: 1. Bezoek het Nationaal Onderduikmuseum in Aalten. Hier zie je hoe huizen waren ingericht en hoe onderduikers leefden. 2. Zoek in archieven. Veel gemeenten in de Achterhoek hebben digitale archieven vanwege de Tweede Wereldoorlog. 3. Loop de wandelroutes. Er zijn speciale wandelroutes uitgezet langs historische plekken, zoals de plekken waar verzetsmensen woonden of waar onderduikers werden verborgen. 4. Praat met ouderen. Veel verhalen zijn mondeling doorgegeven. Vraag oudere bewoners van dorpen naar hun herinneringen. De Achterhoek is een streek met een rijke oorlogsgeschiedenis. Het is een verhaal van moed, maar vooral van normale mensen die buitengewoon handelden.